काठमाडौं । धुवाँ, धुलो र जथाभावी फालिने फोहोर अहिले सहरी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा समेत गम्भीर वातावरणीय समस्या बन्दै गएको छ। सडकमा उड्ने धुलो, सवारी साधन र उद्योगबाट निस्कने धुवाँ तथा खुला स्थानमा थुपारिने फोहोरले मानिसको स्वास्थ्यमा मात्र नभई पशुपन्छी र समग्र वातावरणमा समेत प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

वायु प्रदूषणमा धुलोका सूक्ष्म कण, धुवाँ तथा विभिन्न रासायनिक पदार्थ मिसिँदा मानिसले श्वास फेर्ने क्रममा ती कण शरीरभित्र पुग्न सक्छन्। लामो समयसम्म प्रदूषित हावाको सम्पर्कमा रहँदा खोकी, घाँटीमा समस्या, आँखा पोल्ने, एलर्जी तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढ्न सक्छ। विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र पहिले नै श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरू बढी जोखिममा पर्न सक्छन्।

सडकको धुलो पनि स्वास्थ्यका लागि चुनौती

निर्माणाधीन सडक, भत्किएका सडक, सवारीसाधनको अत्यधिक चाप तथा सडकको नियमित सरसफाइ नहुनु धुलो बढ्नुका प्रमुख कारण हुन्। सवारीसाधन गुड्दा सडकको धुलो हावामा फैलिन्छ र पैदलयात्री, चालक तथा सडकछेउका बासिन्दाले प्रत्यक्ष रूपमा त्यसको सामना गर्नुपर्छ।

धुलोमा विभिन्न सूक्ष्म कणसँगै सडक तथा निर्माणस्थलबाट आएका अन्य प्रदूषक पदार्थ मिसिन सक्ने भएकाले यसको प्रभाव केवल आँखाले देखिने धुलोसम्म सीमित हुँदैन।

खुला रूपमा फोहोर जलाउँदा थप जोखिम

फोहोर व्यवस्थापनको अर्को ठूलो समस्या खुला ठाउँमा फोहोर जलाउनु हो। प्लास्टिक, रबर, कपडा तथा अन्य सामग्री जलाउँदा धुवाँसँगै स्वास्थ्यका लागि हानिकारक प्रदूषक पदार्थ वातावरणमा फैलिन सक्छन्।

घर, बस्ती वा सडकछेउमा फोहोर जलाउँदा त्यसको धुवाँ नजिकका मानिसको घर तथा कार्यस्थलसम्म पुग्न सक्छ। यसले वातावरणलाई दुर्गन्धित बनाउनुका साथै श्वासप्रश्वासमा असर पार्ने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

पशुपन्छी पनि उत्तिकै प्रभावित

धुवाँ, धुलो र फोहोरको असर मानिसमा मात्र सीमित छैन। सडक तथा खुला क्षेत्रमा थुपारिएको फोहोरबाट पशुपन्छीले खाना खोज्ने क्रममा प्लास्टिक, धागो, कागज वा अन्य हानिकारक वस्तु खान सक्छन्। यस्ता वस्तु शरीरमा प्रवेश गर्दा उनीहरूको पाचन प्रणालीमा समस्या आउन सक्छ।

फोहोरबाट निस्कने दुर्गन्ध र प्रदूषित पानीले पशुहरूको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। फोहोरका कारण पानीका स्रोत दूषित भएमा मानिससँगै पशुपन्छीले पनि त्यही पानी प्रयोग गर्ने भएकाले संक्रमण र अन्य स्वास्थ्य समस्या फैलिने जोखिम रहन्छ।

विशेषगरी सडक तथा बजार क्षेत्रमा छाडा पशुहरूले प्लास्टिकजन्य फोहोर खाने गरेको देखिन्छ। यसले उनीहरूको जीवनमै जोखिम निम्त्याउन सक्छ।

वातावरणीय सन्तुलनमा समेत असर

फोहोर जथाभावी फाल्दा नाली तथा पानीका स्रोत अवरुद्ध हुने, दुर्गन्ध फैलिने र विभिन्न रोग फैलाउने जीवाणु तथा कीटाणु बढ्ने वातावरण बन्न सक्छ। प्लास्टिक तथा अन्य नकुहिने फोहोर नदी, खोला र खेतबारीसम्म पुगेपछि लामो समयसम्म वातावरणमा रहिरहन्छ।

यसले माटो, पानी र जलचर जीवलाई समेत असर गर्न सक्छ। फोहोर व्यवस्थापनमा लापरबाही बढ्दै जाँदा यसको प्रभाव तत्कालीन स्वास्थ्य समस्याभन्दा बाहिर गएर दीर्घकालीन वातावरणीय चुनौतीका रूपमा देखिन सक्छ।

समाधानका लागि सबैको भूमिका आवश्यक

धुवाँ, धुलो र फोहोर नियन्त्रण सरकार वा स्थानीय तहको मात्र जिम्मेवारी होइन। नागरिकको व्यवहार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। घरबाट निस्कने फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याउने, जथाभावी फोहोर नफाल्ने, प्लास्टिकको अनावश्यक प्रयोग घटाउने तथा खुला ठाउँमा फोहोर नजलाउने बानी विकास गर्न आवश्यक छ।

स्थानीय तहले नियमित सडक सफाइ, धुलो नियन्त्रण, प्रभावकारी फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापन र निर्माणस्थलबाट हुने प्रदूषण नियन्त्रणमा ध्यान दिनुपर्छ। उद्योग तथा सवारीसाधनबाट हुने वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सम्बन्धित निकायले प्रभावकारी अनुगमन र मापदण्डको कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ।

स्वच्छ हावा, सफा पानी र सुरक्षित वातावरण मानिसका लागि मात्र होइन, पशुपन्छी र समग्र जैविक जीवनका लागि पनि आवश्यक छ। त्यसैले धुवाँ, धुलो र फोहोरलाई सामान्य समस्या ठान्नेभन्दा पनि स्वास्थ्य र वातावरणसँग जोडिएको साझा चुनौतीका रूपमा लिएर यसको नियन्त्रणमा व्यक्ति, समुदाय, स्थानीय तह र राज्य सबैले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।